Geschiedenis van geuren, deel 9: De jaren tachtig en negentig – het tijdperk van grote geuren en pure frisheid

  • MAGAZINE
  • Geschiedenis van geuren, deel 9: De jaren tachtig en negentig – het tijdperk van grote geuren en pure frisheid

Geschiedenis van geuren, deel 9: De jaren tachtig en negentig – het tijdperk van grote geuren en pure frisheid

De jaren tachtig roken luid, de jaren negentig schoon en fris. Het negende deel van de Geschiedenis van geuren laat zien waarom de smaak binnen een decennium 180 graden draaide.

De luide decennia: wanneer parfum de kamer binnenkwam voordat jij dat deed

Stel je een kantoor voor in het midden van de jaren tachtig. De liftdeuren sluiten, de cabine begint te bewegen – en je weet precies wie er voor jou was. Niet door voetstappen of stem, maar door de geur die in de lucht bleef hangen. Dicht, zoet, kruidig, soms zo sterk dat het zelfs een verdieping hoger te ruiken was. Dit beeld roept de jaren tachtig vaak op: als het decennium waarin parfum ophield met fluisteren en luid begon te spreken.

In de vorige delen van de serie Geschiedenis van geuren hebben we gezien hoe parfumerie zich geleidelijk ontwikkelde – van een exclusieve aangelegenheid voor hoven en salons tot elegante composities die hun weg vonden naar gewone huishoudens. Lange tijd gold er een ongeschreven regel: parfum mag alleen op zo'n afstand te ruiken zijn als je iemand in je nabijheid toelaat. Discretie was een teken van goede smaak.

De jaren tachtig draaiden deze regel om. Parfum werd een publieke verklaring – over zelfvertrouwen, ambities, sociale status en dat de drager niet bang was om gezien te worden. De uitgesproken geurspoor, door parfumeurs aangeduid met het Franse woord sillage, was niet langer een bijwerking, maar een doel. De geur moest de kamer vullen en op de sjaal, de kraag van de jas en de rugleuning van de bureaustoel blijven hangen, lang nadat de drager was vertrokken.

En toen gebeurde er in slechts tien jaar iets opmerkelijks. Aan het begin van de jaren negentig kwamen er composities die aanvoelden als een open raam: luchtig, transparant, herinnerend aan een zeebries, schone was of een ochtenddouche. Van weelderigheid werd het frisheid, van luidheid stille comfort. De hoofdvraag van het negende deel is daarom: waarom keerde de smaak zo snel naar het tegenovergestelde om?

Zoek het antwoord niet alleen in de laboratoria van parfumeurs. Het bestaat uit mode, economie, televisie en reclame, en de verandering in hoe mensen op hun omgeving wilden overkomen. In dit deel kun je daarom verwachten:

  • tijdgebonden context – hoe schoudervullingen, televisieseries, de drang naar succes en wat mensen op hun huid droegen met elkaar samenhingen,
  • anatomie van grote composities – waaruit de geuren waren opgebouwd die het decennium definieerden en waarom ze zo krachtig waren,
  • de ommekeer van de jaren negentig – de opkomst van frisse, maritieme en unisex geuren,
  • de erfenis van beide decennia – wat we uit die ommekeer vandaag de dag nog steeds dragen, vaak zonder dat we het beseffen.

Voordat we aan de afzonderlijke hoofdstukken beginnen, een waarschuwing: de jaren tachtig en negentig zijn geen verhaal van "slechte" en "goede" smaak. Beide decennia weerspiegelden gewoon hun tijd – en parfum was een van de zeer gevoelige barometers daarvan.

Schoudervullingen, televisieseries, geuren als symbool van succes

Om de parfums van de jaren tachtig te begrijpen, is het de moeite waard om eerst een kijkje te nemen in de kledingkast en de woonkamer van die tijd. In het Westen stond het decennium in het teken van economische optimisme, stijgende beurzen en een nieuwe carrièrecultus. Succes hoefde zich niet te schamen om gezien te worden – integendeel, het moest getoond worden in kleding, auto's, horloges en in de manier waarop iemand een kamer binnenkwam.

Power dressing – oftewel "kleding voor macht" – werd het uniform van vrouwen die in grotere mate leidinggevende posities innamen. Jassen met brede schouders en opvallende vullingen, scherpe snitten en felgekleurde kostuums zonden een duidelijke boodschap uit: hier staat iemand die serieus genomen moet worden. Ontwerpers zoals Giorgio Armani, Thierry Mugler en Claude Montana werkten met een silhouet dat het lichaam vergrootte en verstevigde. Ook de herenmode bleef niet achter – lossere pakken, opvallende stropdassen en een zorgvuldig verzorgd uiterlijk behoorden tot het imago van de jonge professional.

Deze esthetiek werd in de huiskamers gebracht door de televisie. Amerikaanse series zoals Dallas of Dynastie toonden een wereld van oliemagnaten, familie-intriges, feestjes en met pailletten bezaaide jurken. Rijkdom was hierin niet discreet, maar opzichtig – en kijkers namen van het scherm mee hoe het leven aan de top eruit zou moeten zien. Modebladen, videoclips en filmposters spraken dezelfde taal.

De parfumerie reageerde op deze stemming op haar eigen manier. Als een designerjasje gezien moest worden, moest een parfum ook "gezien" worden – dat wil zeggen, sterk geroken. Waardevol was een lange houdbaarheid en een sterke sillage, oftewel de geurspoor dat de drager in de ruimte achterlaat. Parfum was niet langer alleen een intieme aangelegenheid voor de naaste omgeving, maar werd onderdeel van de publieke presentatie, vergelijkbaar met een sieraad of een logo op een tas. De geur kondigde iemands komst aan voordat hij sprak en bleef in de kamer hangen, zelfs als hij al vertrokken was.

Modehuizen speelden een grote rol. Velen van hen brachten al in voorgaande decennia parfums uit, maar in de jaren tachtig werd geur de belangrijkste manier waarop de gewone klant een stukje van hun wereld kon kopen. Kleding van de catwalk was voor de meeste mensen onbereikbaar, maar een flesje met de naam van de ontwerper niet. Parfum werd zo een betaalbare luxe – een toegangsticket tot de levensstijl die de glanzende pagina's van tijdschriften beloofden.

Dit werd weerspiegeld in de reclame. De introductie van nieuwe parfums ging gepaard met kostbare campagnes in de pers en op televisie en opvallende flacons die als designobjecten waren ontworpen. Typische reclame verkocht niet zozeer de geur zelf, maar eerder een verhaal: een zelfverzekerde vrouw in een kostuum, een verleidelijke avond, een succesvolle man in een pak. Parfum werd aangeboden als een shortcut naar een identiteit – wie je wilt worden, niet alleen hoe je wilt ruiken.

Uit deze tijd heeft de parfumerie enkele blijvende gewoonten overgenomen: de sterke verbinding van geur met de naam van een modehuis, grootse introducties van nieuwe producten en het idee dat parfum iets zegt over wie je bent. Hoe deze pracht en praal overeenkwam met de composities zelf en waarom het toen wenselijk was om "luid" te ruiken, wordt pas duidelijk bij een nadere blik op hun opbouw.

Opium, Poison, Giorgio: anatomie van grote composities uit de jaren tachtig

Wanneer men tegenwoordig "parfum uit de jaren tachtig" zegt, denken de meeste mensen aan iets zwaars, zoets en onmiskenbaars. Maar om te begrijpen waarom de geuren van die tijd zo luid klonken, is het de moeite waard om onder de oppervlakte te kijken – naar waaruit ze waren samengesteld en hoe ze zich op de huid gedroegen.

Opium werd al in 1977 door het huis Yves Saint Laurent geïntroduceerd, dus nog vóór het begin van het decennium dat we nu met grote geuren associëren. Toch voorspelde het in veel opzichten wat komen ging. Het was een uitgesproken oosterse compositie, waarin kruiden samenkwamen met harsen, wierook, vanille en een warme houtachtige basis. Het parfum was niet ontworpen om onopvallend op de huid te blijven – het moest een aura om zich heen creëren. Deze benadering werd enkele jaren later de norm.

Giorgio Beverly Hills uit 1981 koos voor een andere taal, die van witte bloemen. Het hart was opgebouwd uit tuberoos, oranjebloesem en jasmijn, aangevuld met frisse fruitige topnoten. Het resultaat was een stralende, rijke bloemengeur met een zeer sterke sillage. Tuberoos is een ingrediënt dat zelfs in kleine hoeveelheden romig en bijna bedwelmend werkt. In hoge concentraties kan het een ruimte vullen, zelfs lang nadat de draagster is vertrokken.

Poison, gepresenteerd door het huis Christian Dior in 1985, leek beide richtingen te combineren en tot het uiterste te drijven. Tuberoos en andere witte bloemen werden naast donkere, zoete fruitige tonen geplaatst die aan pruimen en bessen deden denken, met toevoeging van kruiden, honing en wierook. Het resultaat was een rijke, bijna likeurachtige zoete compositie, waarvan de naam al een reputatie van gevaarlijke en onmiskenbare geur gaf.

Wat hadden deze parfums gemeen? Dit kan in een paar kenmerken worden samengevat:

  • Rijke akkoorden. In plaats van transparante, luchtige structuren bouwden ze op rijke, gelaagde harten, waarin de afzonderlijke ingrediënten samenkwamen tot een machtig geheel.
  • Tuberoos en witte bloemen. Een ingrediënt met buitengewone intensiteit werd een van de herkenningstekens van het decennium.
  • Kruiden en harsen. Kruidnagel, kaneel, wierook of mirre gaven oosterse composities diepte en warmte.
  • Zoete fruitige tonen. Donkere vruchten en nectarachtige akkoorden gaven de geuren een onverwachte sappigheid en sensualiteit.
  • Duurzaamheid en sillage. Het parfum was urenlang te ruiken en op een afstand die tegenwoordig voor velen ongepast zou lijken.

Achter deze kracht stond niet alleen de moed van parfumeurs, maar ook de chemie. Moderne parfumerie werkte al sinds het einde van de 19e eeuw met synthetische stoffen, maar in de jaren tachtig hadden parfumeurs een breed scala aan krachtige moleculen – muskusachtige, amberachtige en houtachtige – tot hun beschikking, die de geur volume, diffusie en duurzaamheid gaven. Sommige daarvan zijn al merkbaar bij zeer lage concentraties en blijven urenlang op de huid en op stof hangen. In combinatie met composities die waren ontworpen voor maximale projectie, kon de geur letterlijk een ruimte "vullen". De sillage die het parfum achterliet, werd een op zichzelf staande eigenschap, waarover werd gesproken net als over de geur zelf.

Het is de moeite waard om naar deze composities te kijken als een document van hun tijd. Ze waren niet per ongeluk overdreven – ze kwamen overeen met het idee van parfum als een krachtig gebaar dat niet onopgemerkt mocht blijven. Juist daarom keert de parfumerie er tot op de dag van vandaag naar terug, hetzij als inspiratie, hetzij als tegenpool, van waaruit men zich kan afzetten.

De jaren negentig: ozon, zee, zuiverheid, unisex golf

Aan het einde van de jaren tachtig werd het duidelijk dat luide composities hun grenzen bereikten. De opkomende generatie wilde niet meer dat een parfum haar aankomst door de hele kamer aankondigde. Ze verlangde naar een geur die doet denken aan frisse lucht, zeewater of pas gewassen wasgoed – iets dat natuurlijk en moeiteloos overkomt.

Een van de eerste signalen van deze ommekeer was het herenparfum Cool Water van het merk Davidoff uit 1988. Het combineerde aromatische frisheid met een koele, bijna waterachtige indruk en toonde aan dat zelfs een mannelijke geur luchtig in plaats van zwaar kon zijn. In 1991 introduceerde Dior het parfum Dune. Dit parfum bevindt zich op de grens van twee werelden: het heeft nog de volheid en diepte van het vorige decennium, maar de sfeer is gedempt, geïnspireerd door zandduinen, zeelucht en de rust van de kust. Het kan daarom worden gezien als een overgangscompositie die met een zachte stem een nieuwe esthetiek aankondigt.

In 1992 volgde L'Eau d'Issey van het merk Issey Miyake. De naam alleen al – water – zei het essentiële. Transparante bloemige en waterige tonen werkten als een tegenhanger van de rijke tuberozen en specerijen die tot voor kort de parfumerieën domineerden. Het sobere ontwerp van de flacon weerspiegelde de filosofie van de ontwerper, die bouwde op zuivere lijnen.

Achter deze transformatie stond niet alleen mode, maar ook chemie. Parfumeurs hadden synthetische moleculen tot hun beschikking die geheel nieuwe geurbeelden openden:

  • Calone – een stof ontdekt in de jaren zestig, waarvan de geur doet denken aan zeelucht, ozon en tegelijkertijd sappige meloen. Het werd het kenmerk van zogenaamde zee- en aquatische geuren.
  • Dihydromyrcenol – een frisse, licht citrusachtige en metaalachtig zuivere noot die composities het gevoel van koud water en gewassen katoen geeft.
  • Synthetisch musk – zacht en zuiver, het werd de basis van "schone was"-geuren en huid na de douche.

Het resultaat was een nieuwe olfactorische taal. In plaats van een zware basis van harsen, specerijen en witte bloemen kwamen er transparante akkoorden die niet als een versiering werken, maar als een natuurlijk onderdeel van een schoon lichaam.

Het hoogtepunt van deze golf werd in 1994 bereikt met CK One van het merk Calvin Klein. Een licht parfum met een citrus- en theekarakter dat zich openlijk richtte op zowel vrouwen als mannen. Geuren voor beide geslachten bestonden al eerder, bijvoorbeeld onder de colognes, maar juist CK One maakte er een massale aangelegenheid van. De eenvoudige matte flacon deed denken aan een gewone fles en de zwart-witcampagnes toonden jonge, niet al te verzorgde gezichten in plaats van perfecte sterren.

Zo'n esthetiek paste precies in de tijd. Minimalistische ontwerpers kleedden vrouwen en mannen in eenvoudige snits in neutrale kleuren, grunge bracht versleten flanellen overhemden en bewuste nonchalance, en jongeren zetten zich af tegen de pracht en praal van de generatie van hun ouders. Een parfum dat partners, broers en zussen of huisgenoten konden delen, werd zo meer dan alleen een geur – het werd een cultureel symbool van een decennium dat natuurlijk, gelijkwaardig en zonder pretentie wilde overkomen.

Waarom de smaak zo drastisch veranderde – een erfenis die we vandaag de dag nog dragen

Als je terugkijkt op twee decennia die slechts een paar jaar van elkaar verwijderd zijn, lijkt het alsof er een kloof tussen hen gaapt. De luide, volle composities van de jaren tachtig werden vervangen door een kristalheldere frisheid, alsof de parfumerie plotseling het volume tot een minimum terugschroefde. Zo'n ommekeer kwam echter niet uit het niets – er kwamen meerdere invloeden samen.

Vier redenen voor de grote ommekeer

  • Oververzadiging van pracht en praal. Na jaren waarin parfum de komst van zijn drager aankondigde, begon de intense geur eerder vermoeiend te werken. Wat ooit een teken van zelfvertrouwen was, werd voor velen synoniem met overdaad.
  • Verandering in economische stemming. De beurscrash in de herfst van 1987 en de economische afkoeling aan het einde van het decennium temperden het optimisme. Het tonen van succes raakte uit de mode en soberheid kwam op de voorgrond.
  • Verschuiving van waarden. De jaren negentig legden de nadruk op individualiteit, natuurlijkheid en welzijn. Parfum hoefde niet langer te imponeren, maar moest begeleiden – schoon, licht en persoonlijk zijn. Minimalisme in mode en design onderstreepte deze transformatie alleen maar.
  • Nieuwe moleculen. Parfumeurs hadden synthetische stoffen tot hun beschikking die de indruk van zeelucht, ozon of vers gewassen wasgoed konden oproepen. Zonder hen zou de aquatische en ozonische golf niet in de vorm kunnen ontstaan zoals we die kennen.

Beide decennia leven voort

Interessant is dat geen van beide stijlen van het toneel is verdwenen. Krachtige oosterse composities met specerijen, harsen en vanille keren vandaag de dag terug in de vorm van moderne amber- en gourmandparfums, die voortbouwen op de oude traditie, maar vaak met een lichtere hand. Rijkdom en duurzaamheid zijn ook natuurlijk voor veel Arabische parfums. Schone aquatische en ozonische akkoorden zijn zo ingeburgerd dat we ze vandaag de dag als vanzelfsprekende frisheid beschouwen – in zomer- en sportlijnen en in unisex parfums, die rechtstreeks voortkomen uit de erfenis van de jaren negentig.

Hoe beide stijlen te herkennen aan de tonen

Als je wilt controleren bij welke era je favoriete parfum het dichtst in de buurt komt, let dan op wat je ruikt in de verschillende fasen van de geurontwikkeling:

  • De geest van de jaren tachtig wordt onthuld door de oosterse, bloemige of chypre geurfamilie, uitgesproken witte bloemen zoals tuberoos of jasmijn, specerijen, harsen, patchoeli en een zoete, volle basis. Zo'n geur is vanaf de eerste spray merkbaar en blijft lang hangen.
  • De geest van de jaren negentig herken je aan de citrusachtige, aromatische en waterige frisheid, tonen van meloen of komkommer, een ozonisch "luchtig" gevoel en schoon musk in de basistonen. De geur omhult eerder dan dat hij zich opdringt.

Als je beide benaderingen op je eigen huid wilt vergelijken, vind je in de categorie Parfums geuren die voortbouwen op beide richtingen – van rijke oosterse composities tot kristalheldere frisheid. Het verschil wordt het duidelijkst wanneer je ze naast elkaar probeert.

Maar het verhaal eindigt daar niet. Juist de vermoeidheid van massaal verspreide geuren opende aan het einde van de jaren negentig de ruimte voor kleine onafhankelijke parfumhuizen, die besloten hun eigen weg te gaan. Over hoe de niche-revolutie ontstond en waarom deze de kijk op parfumerie veranderde, vertellen we in deel 10 van de serie Geschiedenis van geuren.