Geschiedenis van geuren, deel 7: Het laboratorium verandert de regels

Deel zeven: parfumerie aan de vooravond van de chemie

De serie Geschiedenis van geuren heeft je al door millennia geleid, waarin geurstoffen veranderden van heilige offers naar een onderdeel van het dagelijks leven. We begonnen in het oude Egypte met wierook en geurige zalven, gingen door de baden en banketten van het oude Rome en stopten bij Arabische geleerden die de destillatie perfectioneerden. Vervolgens gingen we naar het Provençaalse Grasse, keken we in de geurige zalen van Versailles en zagen we hoe Eau de Cologne een frisse citrusstijl bracht die Europa snel omarmde.

Vandaag verplaatsen we ons naar de tweede helft van de 19e eeuw. Europa verandert zichtbaar – fabrieken groeien, spoorwegen verkorten afstanden en steden breiden zich uit. Parfumerie staat in die tijd echter nog steeds op dezelfde basis als eeuwen geleden: natuurlijke grondstoffen.

Het palet van de parfumeur uit die tijd bestond uit stoffen die moesten worden gekweekt, geoogst of van ver moesten worden geïmporteerd:

• bloemen – rozen, jasmijn, tuberoos of viooltjes, waarvan de geur werd vastgelegd door arbeidsintensieve processen zoals destillatie of enfleurage in vet,
• citrusvruchten en kruiden – bergamot, citroen, lavendel of rozemarijn,
• harsen en specerijen – wierook, mirre, benzoë of vanillepeulen,
• dierlijke grondstoffen – muskus, amber of civet, die composities diepte en duurzaamheid gaven.

Geen van deze grondstoffen had een stabiele prijs of gegarandeerde beschikbaarheid. Een koude lente of regenachtige zomer kon de bloemoogst decimeren, oorlog of onrust kon handelsroutes onderbreken waardoor specerijen en harsen Europa binnenstroomden. Parfumeurs moesten ermee rekening houden dat hetzelfde recept het ene jaar gemakkelijk uitvoerbaar was en het volgende jaar nauwelijks. Sommige geuren, die de mens goed uit de natuur kent, konden bovendien niet uit hun bron worden verkregen – het lelietje-van-dalen bijvoorbeeld levert geen bruikbare geurige olie op.

Tegelijkertijd werd in laboratoria een nieuwe wetenschap geboren. De industriële revolutie bracht niet alleen machines, maar ook veel bijproducten, zoals steenkoolteer, die overbleef na de productie van lichtgas. Chemici ontdekten daarin een hele reeks stoffen en leerden deze te scheiden, te onderzoeken en tot nieuwe verbindingen samen te stellen. Organische chemie werd binnen enkele decennia een van de meest dynamische vakgebieden van die tijd. In 1856 bereidde de jonge Engelse chemicus William Henry Perkin de paarse kleurstof mauveïne en toonde aan dat een stof met groot commercieel potentieel uit het laboratorium kon komen.

Voor parfumeurs bracht dit een fundamentele vraag met zich mee. Als een chemicus een kleur kan maken die voorheen alleen door planten of dieren werd geleverd, waarom zou hij dan ook geen geur kunnen creëren? Wetenschappers onderzochten geleidelijk de moleculen die verantwoordelijk zijn voor de karakteristieke geur van individuele grondstoffen en onderzochten of deze kunstmatig konden worden verkregen – in constante kwaliteit en onafhankelijk van het weer of de handel.

In deze aflevering stappen we daarom in de tijd waarin parfumerie voor het eerst kennismaakt met het chemisch laboratorium. Wat gebeurt er als een geur niet alleen door de natuur, maar ook door het laboratorium wordt gecreëerd? En hoe reageren parfumeurs, die gewend zijn te werken met alleen wat de tuin heeft gekweekt of wat een schip heeft gebracht, op zo'n nieuwigheid?

Kumarin, vanilline, iononen – de eerste synthetische moleculen

In de tweede helft van de 19e eeuw begonnen stoffen die niet op het veld of in een kas waren ontstaan, maar in een chemisch laboratorium, hun weg te vinden naar parfumerieën. Aanvankelijk ging het slechts om enkele moleculen, maar hun invloed was langdurig. Drie van hen – kumarin, vanilline en iononen – worden tegenwoordig vaak genoemd als de eerste synthetische grondstoffen die de manier waarop parfums worden samengesteld echt hebben veranderd.

Kumarin ruikt als vers gemaaid hooi, met een zoetige, licht amandelachtige en tabakachtige ondertoon. In de natuur komt het bijvoorbeeld voor in tonkabonen, waarvan chemici het al in de eerste helft van de 19e eeuw isoleerden. De laboratoriumsynthese wordt meestal toegeschreven aan de Engelse chemicus William Henry Perkin en wordt geplaatst aan het einde van de jaren 1860, meestal in het jaar 1868. Hiermee bracht het voor het eerst een grondstof naar parfumeurs die kon worden verkregen zonder afhankelijk te zijn van de import van exotische bonen.

Vanilline is de belangrijkste geurcomponent van de vanillepeul. De synthese ervan wordt in verband gebracht met de Duitse chemici Ferdinand Tiemann en Wilhelm Haarmann en dateert uit het midden van de jaren 1870 – bronnen vermelden meestal het jaar 1874, maar verschillen in de vraag of de doorbraak het eigenlijke ontdekkingsmoment was of pas de start van de productie. Vanilline uit het laboratorium ruikt niet precies hetzelfde als de hele peul, omdat natuurlijke vanille een reeks andere stoffen bevat die het diepte geven. Toch maakte juist vanilline het mogelijk dat zoete, romige tonen veel vaker in composities verschenen.

Iononen doen denken aan de geur van viooltjes met een poederachtige en licht houtachtige ondertoon. Hun ontdekking wordt geplaatst aan het begin van de jaren 1890 en wordt meestal opnieuw in verband gebracht met Ferdinand Tiemann en zijn medewerkers. Voor de parfumerie hadden ze een bijzondere betekenis: de geurstof uit viooltjes wordt slechts zeer moeilijk en in kleine hoeveelheden verkregen, waardoor de viooltjesgeur tot dan toe eerder zeldzaam was.

Synthese betekende echter niet alleen kostenbesparing. Het bracht parfumeurs vooral drie voordelen:

• Consistente kwaliteit – een molecuul uit het laboratorium ruikt altijd hetzelfde, terwijl natuurlijke grondstoffen variëren afhankelijk van de variëteit, het weer en de verwerking.
• Onafhankelijkheid van de oogst – misoogsten, schommelingen in de import of lange reizen uit de tropen bedreigden de uiteindelijke compositie niet langer.
• Nieuwe geurtonen – sommige geuren, zoals viooltjes, konden uit planten slechts met grote moeite of helemaal niet worden gewonnen. Het laboratorium maakte ze toegankelijk in een vorm waarmee kon worden gewerkt.

Het is daarbij goed om te onthouden dat nieuwe moleculen de natuurlijke grondstoffen aanvankelijk niet vervingen. Parfumeurs voegden ze toe aan beproefde essences, absolute oliën en tincturen en onderzochten pas geleidelijk wat ze ermee konden doen. Een synthetische stof fungeerde vaak als een brug tussen natuurlijke tonen – het gaf de compositie zuiverheid, kracht of duurzaamheid. Deze samenwerking tussen natuur en laboratorium is in de parfumerie tot op de dag van vandaag gebleven en sporen van kumarin, vanilline en iononen vind je in veel hedendaagse parfums, van aromatische fougères tot gourmand geuren en poederachtige bloemige composities.

Fougère Royale: de varen die nooit heeft geroken

Toen het huis Houbigant het parfum Fougère Royale introduceerde, toonde het aan dat parfumerie niet alleen de natuur hoeft na te bootsen. Het jaar van introductie wordt meestal vermeld als 1882 (sommige bronnen noemen ook 1884) en het auteurschap wordt traditioneel toegeschreven aan Paul Parquet, de toenmalige parfumeur en mede-eigenaar van het huis. De naam belooft een 'koninklijke varen' - maar een varen ruikt van zichzelf bijna niet.

Daarin ligt de magie van het hele paradox. Varenbladeren hebben geen uitgesproken geur die kan worden vastgelegd en in een flesje kan worden gestopt. Parquet kopieerde dus geen specifieke plant, maar creëerde een idee van hoe het zou kunnen ruiken - fris, groen, een beetje schaduwrijk en aards, als een vochtige bosbodem. Fougère Royale werd zo een van de eerste duidelijke voorbeelden van een abstracte geur, die geen enkele grondstof afbeeldt, maar een sfeer en een plek.

De structuur van de compositie bestond volgens bewaard gebleven beschrijvingen uit een trio van ingrediënten:

• Lavendel - aromatisch, schoon en licht kruidig, gaf de geur frisheid en helderheid.
  
• Eikenmos - een aardse, licht zoete en vochtige bosnoot die de geur verankerde en diepte gaf.
  
• Coumarine - een warme toon die doet denken aan vers gemaaid hooi en amandelen, die beide tegenpolen verbond.
  

Beschrijvingen vermelden ook andere toevoegingen, zoals bergamot of geranium, maar hun exacte aandeel kan vandaag de dag niet betrouwbaar worden vastgesteld. Fougère Royale wordt vaak genoemd als een van de eerste parfums die synthetische coumarine gebruikten, en daarom werd het een van de symbolen van een nieuw tijdperk waarin het laboratorium het palet van de parfumeur begon uit te breiden.

Uit één parfum ontstond geleidelijk een hele geurige familie. De term fougère (Frans voor varen) wordt tegenwoordig door parfumeurs gebruikt voor composities die zijn gebaseerd op een soortgelijk contrast van aromatische frisheid en een aardse, warme basis. Deze stijl vind je in veel klassieke en moderne parfums, vooral voor mannen, waar aan de oorspronkelijke drie-eenheid bijvoorbeeld specerijen, houtsoorten of citrusvruchten worden toegevoegd. Wanneer je dus bij een parfum de beschrijving 'aromatische fougère' tegenkomt, gaat het om een directe afstammeling van het idee uit de jaren 80 van de 19e eeuw.

Bij historische parfums is voorzichtigheid echter geboden. Fougère Royale werd in de 20e en 21e eeuw opnieuw uitgebracht in een nieuwe vorm en deze heruitgaven kunnen aanzienlijk verschillen van de oorspronkelijke versie - zowel vanwege veranderingen in de beschikbaarheid van grondstoffen als vanwege latere regelgeving die bijvoorbeeld het gebruik van eikenmos beperkte. Als je een idee wilt krijgen van de oorspronkelijke geur, beschouw de moderne versie dan eerder als een eerbetoon dan als een getrouwe kopie. Hoe precies het origineel uit de 19e eeuw rook, weten we vandaag vooral uit tijdgenoten en latere beschrijvingen, niet uit eigen ervaring.

Jicky: Guerlains durf in 1889

Het jaar 1889 herinnert Parijs zich dankzij de wereldtentoonstelling en de nieuw gebouwde Eiffeltoren. In de parfumerie vond echter in hetzelfde jaar een stillere, maar toch ingrijpende verandering plaats. Aimé Guerlain, zoon van de oprichter van het familiebedrijf, introduceerde het parfum Jicky - een compositie die parfumhistorici vaak beschouwen als een van de eerste moderne parfums. Het ging er niet om dat hij als eerste een synthetische stof gebruikte. Doorslaggevend was de manier waarop hij het toepaste.

De meeste parfums uit die tijd probeerden zo getrouw mogelijk een enkele bloem of geurboeket vast te leggen - roos, viooltje, heliotroop. Jicky koos een andere weg. Het imiteert geen specifieke bloem, maar creëert een indruk die je in de natuur niet vindt. De frisse opening bestaat uit citrusnoten, voornamelijk bergamot en citroen, in het hart komt lavendel naar voren met aromatische kruidige akkoorden en de basisnoten zijn warm, zoet en licht dierlijk.

Juist in de basis komt de nieuwe chemie tot uiting. Coumarine voegt tonen toe die aan hooi en tonkaboon doen denken, vanilline brengt een zoete, romige diepte. Guerlain gebruikte ze niet als goedkope vervanging van natuurlijke ingrediënten, maar als volwaardige bouwstenen. Natuurlijke materialen - lavendel, citrusvruchten, harsen en dierlijke tonen - vormen samen één geheel, waarin de grens tussen 'natuurlijk' en 'laboratorium' opzettelijk vervaagt. Tegenwoordig wordt Jicky meestal ingedeeld bij aromatische of oriëntaalse geuren en wordt het ook vaak genoemd in verband met de fougère-familie.

Rond Jicky zijn in meer dan honderd jaar veel verhalen ontstaan en het is goed om deze te scheiden van wat gedocumenteerd is. Gedocumenteerd is het jaar van introductie, het auteurschap van Aimé Guerlain en de prominente plaats van lavendel, coumarine en vanilline in de compositie. De oorsprong van de naam is minder zeker. Het wordt vaak verteld dat Jicky de huiselijke bijnaam was van Aimé's neef Jacques Guerlain, een latere belangrijke parfumeur van de familie. Een andere, romantischer versie vertelt over een jonge Engelse vrouw die Aimé zou hebben ontmoet tijdens zijn studie in Engeland. Geen van beide verhalen kan met zekerheid worden bevestigd, dus beschouw ze eerder als onderdeel van de legende dan als historisch feit.

Even voorzichtig moet men zijn met de vraag wie het parfum aanvankelijk droeg. Vaak wordt gezegd dat de eerste reactie eerder lauw was en dat vooral mannen Jicky in het begin waardeerden, terwijl vrouwen het pas later omarmden. Betrouwbare gegevens over de klanten van destijds zijn echter slechts fragmentarisch bewaard gebleven. Zeker is dat de compositie, gebaseerd op lavendel en een warme basis, niet paste in de toenmalige opvattingen over een 'vrouwelijke' geur en dat Jicky tegenwoordig algemeen wordt gezien als een geur die de grenzen tussen geslachten niet respecteert.

Waarom wordt Jicky samen met Fougère Royale beschouwd als de overgang tussen oude en moderne parfumerie? Beide parfums ontstonden binnen enkele jaren en beide toonden aan dat een synthetisch molecuul niet alleen een goedkopie van de natuur hoeft te zijn, maar een geur kan openen die nog niemand heeft geroken. Fougère Royale deed dit met het idee van een varen, Jicky met een abstracte compositie die zich niet op een bloem beroept. De parfumerie verschoof daarmee van nabootsing naar artistieke expressie en parfum begon te worden gezien als een zelfstandig werk, niet alleen als een vastgelegde geur van een tuin. Jicky wordt bovendien nog steeds geproduceerd, hoewel de formule in de loop der decennia aanpassingen heeft ondergaan.

Van familiebedrijf naar wereldmerk

Nog in het midden van de 19e eeuw was parfumerie voornamelijk een familieambacht. De meester gaf de recepten door aan zijn zoon of neef, de werkplaats stond direct naast de winkel en klanten bestelden geuren vaak rechtstreeks bij de parfumeur. Zo functioneerden ook huizen als Houbigant, dat zijn oorsprong vindt in Parijs in 1775, of Guerlain, dat zijn Parijse winkel opende in 1828, al decennialang. Hun naam was verbonden met de persoon van de eigenaar en hun reputatie verspreidde zich vooral onder welgestelde klanten.

Tegen het einde van de eeuw begon dit model te veranderen. Parfum was niet langer alleen de inhoud van een flesje, maar een compleet verhaal - met een eigen naam, flacon, etiket en doosje. In Frankrijk ontwikkelde zich vanaf het midden van de 19e eeuw juridische bescherming van handelsmerken en parfumhuizen begonnen hiervan gebruik te maken: ze beschermden namen, uniformeerden het uiterlijk van de verpakking en bouwden een herkenbare identiteit op. Van een familienaam werd geleidelijk een merk dat zijn oprichters kon overleven.

Een grote rol hierin speelde de samenwerking met de chemische industrie. Nieuwe moleculen ontstonden niet in parfumwerkplaatsen, maar in laboratoria en fabrieken, die ze in grotere hoeveelheden produceerden en verder aanboden. Parfumeurs leerden zo werken met leveranciers van grondstoffen, nieuwe stoffen uitproberen en zoeken hoe ze deze konden integreren in composities naast traditionele essences. De relatie was wederzijds - chemici hadden afnemers nodig en parfumhuizen hadden materialen nodig die de natuur niet of slechts duur en in wisselende kwaliteit bood.

De erfenis van deze tijd is niet alleen museaal. Coumarine met tonen van gemaaid hooi en tonkabonen en het fougère-akkoord, dat wil zeggen de combinatie van lavendel, coumarine en mosachtige, houtachtige tonen, behoren nog steeds tot de fundamentele bouwstenen van de parfumerie. De fougère-familie vind je in veel hedendaagse mannen- en unisexgeuren en coumarine komt ook voor in gourmand- en oosterse composities. Dus als je een schone, kruidige zeepachtige geur met een warme zoete basis ruikt, ervaar je misschien de echo van experimenten uit de jaren 80 van de 19e eeuw.

Wat heeft het laboratorium de parfumerie dan gebracht? Dit kan in drie punten worden samengevat:

• Nieuwe geuren – moleculen maakten het mogelijk indrukken te creëren die in de natuur geen directe tegenhanger hebben, en parfumeurs konden abstracte composities maken in plaats van getrouwe imitaties van bloemen.
• Consistentie – synthetische stoffen hebben een consistentere kwaliteit dan natuurlijke grondstoffen, waarvan de geur varieert afhankelijk van de oogst, zodat het recept met hetzelfde resultaat kon worden herhaald.
• Toegankelijkheid – industriële productie verlaagde geleidelijk de kosten en parfum werd ook toegankelijk voor klanten buiten de rijkste lagen.

Op deze basis gaan we verder in deel 8 van de serie, waar we ons verplaatsen naar de jaren 20 van de 20e eeuw - naar aldehyden, modeateliers en de creatie van parfum Chanel No. 5.